„Nasz główny cel: dążymy do międzynarodowej rozpoznawalności”
Wywiad z prof. dr hab. Wojciechem Satułą, Dziekanem Wydziału Fizyki
Mariusz Blimel: Co wyróżnia Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego na tle innych jednostek naukowych w Polsce?
Prof. dr hab. Wojciech Satuła: Nasz Wydział to obecnie największy i najlepszy wydział fizyki w Polsce, a moja opinia jest poparta faktami. Zatrudniamy około 170 nauczycieli akademickich finansowanych z subwencji ministerialnej, w tym około 90 profesorów. Dodatkowo, w ramach projektów indywidualnych, pracuje u nas ponad 90 naukowców, co świadczy o naszej wysokiej aktywności badawczej. Łącznie, na Wydziale pracuje ponad 260 nauczycieli akademickich. Jesteśmy jedną z pięciu jednostek w Polsce, które uzyskały najwyższą kategorię naukową „A+”. Nasza pozycja w rankingach jest stabilna, a osiągnięcia wszechstronne – jako jedyna jednostka w Polsce zajmujemy czołowe miejsca we wszystkich trzech kryteriach ewaluacyjnych. Co istotne, nasz dorobek nie jest wynikiem wyłącznie uczestnictwa w wielkich międzynarodowych konsorcjach, lecz także efektem szerokiej gamy samodzielnych badań. W rankingach krajowych, takich jak „Perspektywy”, jesteśmy liderami zarówno w fizyce, jak i astronomii. Naszym długofalowym celem jest jednak uzyskanie jeszcze większej rozpoznawalności na arenie międzynarodowej, zwłaszcza w prestiżowym Rankingu Szanghajskim. (na zdjęciu: prof. dr. hab. Wojciech Satuła, fot. Mirosław Każmierczak/UW)
M.B.: Jakie są najważniejsze osiągnięcia naukowe Wydziału Fizyki UW?
W.S.: Nasz dorobek naukowy jest imponujący. Posiadamy sześciu laureatów Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) – co jest wyjątkowym osiągnięciem w naukach ścisłych i technicznych. Wyróżnieni zostali:
• Prof. Andrzej Udalski i prof. Krzysztof Górski – astrofizyka,
• Prof. Andrzej Trautman i prof. Krzysztof Pachucki – fizyka teoretyczna,
• Prof. Stanisław Woronowicz – fizyka matematyczna,
• Prof. Marek Pfützner – odkrywca rozpadu dwuprotonowego.
W fizyce eksperymentalnej warto wspomnieć o przełomowych badaniach prof. Jerzego Danysza i prof. Mariana Pniewskiego, odkrywców hiperjąder. Wśród innych osiągnięć warto wymienić wykazanie realności fal grawitacyjnych przez prof. Trautmana, teorię grup kwantowych prof. Woronowicza czy odkrycie radioaktywności dwuprotonowej przez prof. Pfütznera. Spektakularnym sukcesem jest bazujący na technice mikrosoczewkowania grawitacyjnego projekt OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment) prof. Andrzeja Udalskiego, który doprowadził do wielu odkryć m.in. egzoplanet czy gwiazd zmiennych.
M.B.: Czy na Wydziale prowadzone są badania, które mogą doprowadzić do odkryć na miarę Nagrody Nobla?
W.S.: Tak, zdecydowanie. To ambitny cel, ale wierzymy, że mamy potencjał, aby go osiągnąć. Nasz Wydział posiada znakomite zespoły naukowe, których prace są szeroko rozpoznawalne na arenie międzynarodowej a wielu specjalnościach jesteśmy wręcz liderami. Wymienię tu Prof. Krzysztofa Pachuckiego, który jest światowym autorytetem w precyzyjnych obliczeniach struktury lekkich atomów – jego przewidywania teoretyczne mogą przyczynić się do odkrycia tzw. nowej fizyki poza Modelem Standardowym.
M.B.: Jakie są najważniejsze obszary badawcze podejmowane przez naukowców na Wydziale?
W.S.: Realizujemy badania podstawowe obejmujące wszystkie działy współczesnej fizyki od skal Plancka po skale międzygalaktyczne. Nie stronimy też od badań aplikacyjnych – tu koncentrujemy się na technologiach medycznych oraz kwantowych. Prowadzimy badania nad interfejsami mózg-komputer, szczepionkami przeciwnowotworowymi na bazie mRNA czy markerami chorób neurodegeneracyjnych i nowotworowych. W obszarze technologii kwantowych rozwijamy inspirowane fizyką kwantową metody transmisji słabych sygnałów i zabezpieczenia danych oraz super-rozdzielcze spektrometry mające potencjalne zastosowanie w sieciach optycznych. (fot. Mirosław Każmierczak/UW)
M.B.: Jak wygląda współpraca międzynarodowa Wydziału?
W.S.: Jesteśmy aktywni na arenie międzynarodowej i uczestniczymy w kluczowych projektach badawczych, takich jak eksperyment CMS w CERN czy LIGO/VIRGO. Współpracujemy również z instytucjami takimi jak Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) czy National Institutes of Health (NIH). Na Wydziale realizujemy, w ogromnej większości we współpracy międzynarodowej, ponad 160 projektów, których budżet wynosi ponad 200 milionów złotych.
M.B.: Jakie miejsce zajmuje Wydział w rankingach światowych?
W.S.: Od 2018 roku utrzymujemy się w przedziale miejsc od 51 do 100 w Rankingu Szanghajskim. Wyjątkiem był rok 2022, kiedy pandemia wpłynęła na naszą pozycję i spadliśmy do przedziału 101-150. Niestety, w ostatnim roku zasady rankingu uległy zmianie, co przełożyło się na spadek do trzeciej setki nie związany ze spadkiem naszej aktywności badawczej. Naszym długoterminowym celem jest jednak powrót do pierwszej setki i utrzymanie stabilnej pozycji w czołówce światowej.
M.B.: Jakie działania podejmuje Wydział, aby poprawić swoją pozycję w rankingach?
W.S.: Stawiamy na jakość badań i umiędzynarodowienie. Około 20 naukowców z FUW znajduje się na prestiżowej liście 2% najbardziej cytowanych badaczy na świecie według Uniwersytetu Stanforda i Elseviera.
Chcemy kontynuować dynamiczny rozwój, przyciągać najlepszych naukowców i pozyskiwać nowe granty badawcze – zarówno krajowe, jak i zagraniczne, zwłaszcza granty ERC.
M.B.: Jakie są najważniejsze plany rozwojowe Wydziału?
W.S.: Pomimo trudnej sytuacji finansowej nauki w Polsce, planujemy dalsze inwestycje w infrastrukturę badawczą, współpracę międzynarodową i rozwój interdyscyplinarnych projektów. Zależy nam na pozyskiwaniu najlepszych naukowców z całego świata, utrzymaniu wysokiej pozycji w rankingach oraz zwiększeniu wpływu naszych badań na rozwój nauki i technologii.
M.B.: Jaka jest struktura organizacyjna Wydziału Fizyki?
W.S.: Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego jest podzielony na Instytuty, a te z kolei składają się z zakładów lub katedr. Do największych jednostek należą Instytut Fizyki Doświadczalnej oraz Instytut Fizyki Teoretycznej. Ponadto funkcjonują Instytut Geofizyki, Obserwatorium Astronomiczne oraz Katedra Metod Matematycznych Fizyki (posiadająca status instytutu). (fot. Mirosław Każmierczak/UW)
M.B.: W jaki sposób badania naukowe wpływają na jakość kształcenia na Wydziale Fizyki?
W.S.: Badania naukowe mają bezpośredni wpływ na poziom kształcenia. Studenci korzystają z nowoczesnych laboratoriów i uczestniczą w projektach badawczych realizowanych na światowym poziomie. Dzięki temu zdobywają unikalne kompetencje, które są cenione zarówno w środowisku akademickim, jak i w sektorze biznesowym. Programy nauczania są ściśle powiązane z aktualnymi badaniami, co pozwala studentom zapoznawać się z najnowszymi teoriami, metodami oraz technologiami. Absolwenci Wydziału Fizyki są doskonale przygotowani do podjęcia pracy zarówno w nauce, jak i w nowoczesnych firmach technologicznych. Naszym celem jest integracja procesu edukacyjnego z badaniami. Aktywizujemy studentów już na wczesnym etapie, angażując ich w projekty badawcze pod opieką mentorów. Wielu studentów realizuje indywidualne ścieżki kształcenia, uczestnicząc w pracach laboratoryjnych i korzystając z zaawansowanych narzędzi obliczeniowych. Takie podejście sprzyja rozwojowi innowacyjnych metod nauczania.
M.B.: Jak wygląda proces rekrutacji na kierunki fizyczne?
W.S.: Obecnie na Wydziale Fizyki studiuje około 1300 osób, a każdego roku przyjmujemy około 350 nowych studentów. Proces rekrutacyjny jest wymagający – kandydaci muszą osiągnąć wysokie wyniki, często sięgające 90 proc. maksymalnej liczby punktów rekrutacyjnych. Zainteresowanie studiami przewyższa liczbę dostępnych miejsc, co pozwala nam wybierać osoby kreatywne, zdeterminowane i dobrze przygotowane do wyzwań związanych z fizyką. Jeszcze kilkanaście lat temu wydziały fizyczne przyjmowały niemal wszystkich chętnych, ale dziś sytuacja się zmieniła. Przykładem jest nowy kierunek – energetyka jądrowa – na który mieliśmy aż ośmiu kandydatów na jedno miejsce, a próg punktowy wynosił 89 proc.
M.B.: Dlaczego studenci wybierają właśnie Wydział Fizyki UW?
W.S.: Naszym atutem jest wysoki poziom merytoryczny kadry oraz szeroka oferta kierunków. Oprócz fizyki, oferujemy m.in. astronomię, biofizykę, nanotechnologię i energetykę jądrową. Wysoka jakość kształcenia przekłada się na sukcesy naszych studentów w międzynarodowych konkursach oraz ich wysoką zatrudnialność. Absolwenci szybko znajdują dobrze płatne zatrudnienie – często z wynagrodzeniami przewyższającymi zarobki inżynierów. (fot. Mirosław Każmierczak/UW)
M.B.: Jakie dodatkowe możliwości rozwoju oferuje Wydział?
W.S.: Tworzymy przestrzenie i laboratoria sprzyjające kreatywności studentów. Unikalnym rozwiązaniem jest MakerSpace@UW, gdzie studenci uczą się obsługi druku 3D, pracują w laboratoriach elektronicznych, a nawet uczą się szycia czy stolarstwa. Sprzyja to pobudzaniu kreatywności również na niwie biznesowej. Chcemy, aby nasi studenci nie tylko zdobywali wiedzę z zakresu fizyki, ale także rozwijali umiejętność realizowania własnych pomysłów.
M.B.: Jakie sukcesy odnoszą studenci Wydziału?
W.S.: Nasi studenci odnoszą liczne sukcesy w międzynarodowych konkursach, zajmując czołowe miejsca. W 2023 roku zdobyli pierwsze miejsce (ex aequo z zespołem z École Normale Supérieure de Lyon) w Międzynarodowym Turnieju Fizyków, w związku z czym w tym roku jesteśmy gospodarzem tej prestiżowej imprezy. Nasi studenci uzyskali też w tym roku 11 spośród 33 stypendiów MNiSW, jakie trafiły na UW, rokrocznie są też laureatami tzw. studenckich Nobli. Dowodem na skuteczność naszego podejścia jest także ich udział w innowacyjnych projektach – przykładem jest budowa łazika marsjańskiego czy dronów podwodnych co jest raczej domeną politechnik niż wydziałów fizyki. M.B.: Co skłoniło Wydział do uruchomienia kierunku energetyka jądrowa?
W.S.: Decyzja wynika z rosnącego zapotrzebowania na specjalistów w tej dziedzinie. Wydarzenia międzynarodowe, takie jak wojna w Ukrainie, uwydatniły konieczność rozwoju alternatywnych źródeł energii. Dzięki współpracy z partnerami z Korei Południowej, Czech czy USA oferujemy studentom dostęp do nowoczesnych symulatorów reaktorów jądrowych oraz specjalistycznych szkoleń i wykładów prowadzonych przez wybitnych ekspertów w branży. Dzięki partnerom studenci zdobywają zarówno solidne podstawy teoretyczne jak i kompetencje praktyczne. (fot. Jarosław Rybusiński/UW)
M.B.: Jaką rolę odgrywa współpraca międzynarodowa?
W.S.: Jest ona kluczowa, zwłaszcza w zakresie energetyki jądrowej. Partnerstwa z firmami z Korei i USA umożliwiają nam dostęp do nowoczesnego sprzętu, organizację szkoleń oraz wymianę wiedzy eksperckiej. Nasz kierunek energetyka jądrowa uzyskał wsparcie międzynarodowych organizacji, co potwierdza jego wysoki poziom.
M.B.: Jak wygląda proces komercjalizacji wyników badań na Wydziale?
W.S.: Wspieramy rozwój innowacyjnych technologii i współpracujemy z przemysłem. Opracowujemy unikalne rozwiązania chronione patentami. Zakładamy lub współpracujemy z firmami zajmującymi się komercjalizacją naszych rozwiązań, m.in. w zakresie biotechnologii, technologii medycznych, technologii kwantowych czy opracowaniach baterii nowej generacji oraz innowacyjnych paneli słonecznych.
M.B.: Co jest kluczem do sukcesu naukowego Wydziału?
W.S.: Kluczowym czynnikiem są ludzie – wybitni badacze, doktoranci, studenci oraz pracownicy administracji. Ich talent, współdziałanie i zaangażowanie prowadzą do prestiżowych publikacji, grantów oraz międzynarodowych współprac, co tworzy efekt kuli śnieżnej i przyciąga kolejne utalentowane osoby.
M.B.: Jakie działania popularyzacyjne podejmuje Wydział?
W.S.: Wydział inicjuje i aktywnie wspiera różnorodne działania popularyzacyjne. Flagowym projektem jest niewątpliwie zainicjowany przez śp. prof. Jana Gaja portal „Zapytaj fizyka”. Jego częścią stały się cykliczne wykłady o tej samej nazwie – inicjatywa prof. Piotra Sułkowskiego – które obchodziły właśnie swoje dziesięciolecie. Przyciągają one każdorazowo na Wydział po kilkuset słuchaczy w różnym wieku zafascynowanych fizyką. Od lat prowadzimy ceniony cykl zajęć otwartych z fizyki, na które składają się sobotnie wykłady otwarte, środowe wykłady z efektownymi pokazami dla uczniów i ich nauczycieli, pokazy w szkołach i przedszkolach. We współpracy z miastem stołecznym Warszawa organizujemy dla uczniów także „Letnią szkołę fizyki”. Jesteśmy jednym z inicjatorów i współorganizatorów Festiwalu Nauki, gdzie rokrocznie przedstawiamy bardzo bogatą ofertę wykładów i pokazów. Trzecia misja Uniwersytetu jest naszą misją.
M.B.: Nad jakimi zagadnieniami naukowymi obecnie Pan pracuje?
W.S.: Ja zajmuję się fizyką jądrową w zakresie niskich energii, czyli de facto jądrowym zagadnieniem wielu ciał. Ostatnio moje zainteresowania ewoluują w stronę poszukiwania tzw. nowej fizyki na bazie fizyki jądrowej. Skupiam się głownie na badaniu rozpadów beta, które są niezwykle precyzyjnym źródłem danych do testowania niektórych aspektów Modelu Standardowego. Interesuje mnie również poszukiwanie egzotycznych zjawisk, takich jak podwójny rozpad beta bez emisji neutrin. Detekcja takiego rozpadu byłaby jednoznacznym dowodem na istnienie nowej fizyki poza Modelem Standardowym co pomogłoby sprecyzować kierunki rozwojowe teorii cząstek elementarnych.
M.B.: Dziękuję za rozmowę.
W.S.: Również dziękuję.