Rozmowa z Dziekanem i Prodziekanami Wydziału
Mariusz Blimel: Jakie są historyczne korzenie Wydziału Chemii Uniwersytetu w Białymstoku?
Prof. dr hab. Joanna Karpińska: Choć samodzielny Wydział Chemii powstał w 2019 roku, to historia nauczania chemii w Białymstoku sięga lat 60. XX wieku. W 1968 roku powołano do życia, na bazie Wyższej Szkoły Nauczycielskiej Filię Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, a wraz z nią Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, w skład którego wchodziły Zakłady: Chemii, Fizyki i Matematyki. W roku 1976 otwarto kolejny Zakład – Biologii. Początkowo, w ramach Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego prowadzono trzyletnie kursy nauczycielskie. W 1972 roku wprowadzono czteroletnie studia magisterskie z chemii i pierwsi absolwenci uzyskali dyplomy magistra chemii w roku 1976. Wraz z rozwojem kadry dydaktycznej Zakład Chemii został przekształcony w Instytut Chemii w roku 1978, by w 1997 roku, wraz z powstaniem samodzielnego Uniwersytetu w Białymstoku, stać się częścią nowo utworzonego Wydziału Biologiczno-Chemicznego. Dopiero w 2019 roku nastąpiło wydzielenie Instytutu Chemii i powstanie Wydziału Chemii jako odrębnej jednostki.
M.B.: Jak przedstawia się oferta kształcenia na Wydziale?
dr hab. Aneta D. Petelska, prof. UwB: Oferujemy studia dwustopniowe. Na pierwszym stopniu prowadzimy kierunek „Chemia” oraz „Jakość i Bezpieczeństwo Środowiska”. Na drugim stopniu oferujemy kierunki „Chemia” oraz „Chemia Kryminalistyczna i Sądowa”. Najzdolniejsi absolwenci mogą kontynuować naukę w Szkole Doktorskiej Uniwersytetu w Białymstoku na kierunku „Chemia”. Od roku akademickiego 2024/25 oferujemy także nowość – program „Applied Chemistry”, studia II stopnia w języku angielskim, skierowany do kandydatów krajowych i zagranicznych. Kształcenie na tym kierunku jest bezpłatne dla osób posiadających obywatelstwo polskie lub Kartę Polaka.
M.B.: Czym oferta dydaktyczna Wydziału różni się od podobnych wydziałów w kraju?
A.P.: Jednym z wyróżniających elementów naszej oferty jest kierunek „Chemia Kryminalistyczna i Sądowa” studia II stopnia. Oprócz tradycyjnych zajęć teoretycznych, duży nacisk kładziemy na zajęcia praktyczne prowadzone przez ekspertów zewnętrznych, w tym specjalistów z policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji. Wielu naszych absolwentów znajduje zatrudnienie w policji oraz innych służbach mundurowych.
M.B.: Jakie obszary badawcze są realizowane na Wydziale?
Dr hab. Agnieszka Wojtkielewicz, prof. UwB: Obszary badawcze na Wydziale pokrywają się z zakresem prowadzonych zajęć dydaktycznych. Posiadamy trzy katedry:
• Katedra Chemii Ogólnej i Analitycznej,
• Katedra Chemii Fizycznej,
• Katedra Chemii Organicznej.
W ich obrębie funkcjonują mniejsze jednostki, takie jak zakłady i pracownie specjalistyczne. Prowadzimy badania w obszarze chemii analitycznej, fizycznej, organicznej oraz chemii materiałów i nowych technologii. Współpracujemy z otoczeniem społeczno-gospodarczym, pomagając rozwiązywać problemy technologiczne i badawcze przedsiębiorstw.
M.B.: Jakie projekty naukowe są obecnie realizowane na Wydziale? Kto należy do liderów nauki?
dr hab. Beata Kalska-Szostko, prof. UwB: Ponieważ jesteśmy jednostką uniwersytecką i naszym głównym zadaniem naukowym jest prowadzenie badań podstawowych, to staramy się pozyskiwać finansowanie na realizowane przez nas zadania głównie z Narodowego Centrum Nauki (NCN). Rokrocznie nasi pracownicy składają kilkanaście projektów, jednak współczynnik sukcesu jest niestety bardzo niski (poniżej 15%). Pomimo tego udaje się uzyskać finansowanie niektórych grantów. W roku 2024 prof. Joanna Karpińska uzyskała finansowanie w konkursie Opus 26 projektu „Ocena użyteczności zaawansowanych metod utleniania (AOP) oraz fitoremediacji do usuwania mikroplastików z wód”. Prof. Winkler realizuje w chwili obecnej projekt „Nowe kierunki w tworzeniu aktywnych polimerów redoks zbudowanych z fulerenów i różnych komponentów zawierających metale przejściowe” (Opus 22), zaś prof. Agnieszka Wilczewska kończy realizację projektu „Dwa w jednym – nowe polimery fluorescencyjne do jednoczesnego obrazowania oraz dostarczania leku” (Opus 18). Zespół prof. Beaty Godlewskiej-Żyłkiewicz w chwili obecnej pracuje nad projektem „Metabolity tryptofanu i ich kompleksy metali jako nowe leki stosowane w leczeniu raka jelita grubego i regulacji mikroflory jelitowej człowieka” (OPUS 20). Oprócz wymienionych zrealizowano na naszym Wydziale kilkanaście projektów finansowanych w konkursach Preludium i Miniatura.
Pozyskiwanie grantów B+R we współpracy z otoczeniem biznesowym w naszym Regionie jest wyzwaniem, ponieważ dominują tu małe i średnie przedsiębiorstwa, które często nie mają możliwości finansowania badań na dużą skalę. W 2022 i 2024 roku udało nam się uzyskać finansowanie z programu „Nauka dla społeczeństwa” Ministerstwa Edukacji i Nauki. Pozyskane środki pozwoliły na realizację 12 małych (po 25 000 zł każdy) projektów badawczych we współpracy z lokalnymi przedsiębiorstwami. Realizowane projekty dotyczyły między innymi metod oczyszczania ścieków, odzysku metali z odpadów oraz analizy składu konopi przemysłowych w kontekście wymagań prawnych Wśród liderów naukowych Wydziału warto wymienić:
• Prof. Agnieszkę Wilczewską, zajmującą się nowoczesnymi polimerami do terapii celowanych,
• Prof. Krzysztofa Winklera, prowadzącego badania nad nanomateriałami,
• Prof. Joannę Karpińską, specjalistkę w zakresie analityki środowiska.
Nasze badania koncentrują się zarówno na aspektach podstawowych, jak i stosowanych. Stawiamy na rozwój współpracy z biznesem oraz rozwijanie innowacyjnych rozwiązań, które mogą znaleźć praktyczne zastosowanie w przemyśle i naukach ścisłych.
M.B.: Badania naukowe i innowacje na Wydziale Chemii. W jakich obszarach badawczych specjalizuje się Wydział Chemii UwB?
J.K.: Na naszym wydziale prowadzimy bardzo różnorodne badania naukowe obejmujące zarówno aspekty podstawowe, jak i zastosowania praktyczne. Jednym z kluczowych obszarów są badania nad nowymi materiałami, w tym nad przewodnikami polimerowymi i magazynami energii. Profesor Winkler zajmuje się między innymi badaniami nad nowoczesnymi polimerami, które mogą być wykorzystywane zarówno w technologii magazynowania energii, jak i w fotowoltaice.
W moim grancie skupiam się natomiast na bardzo aktualnym problemie obecności plastiku w środowisku. Poszukujemy skutecznych metod jego usuwania, analizując możliwość rozbijania dużych cząsteczek polimerowych na monomery za pomocą procesów chemicznych. Badamy również możliwość połączenia tych procesów z metodami biologicznymi, np. fitoremediacją. Chcemy sprawdzić, czy rośliny mogą wykorzystać polimery jako źródło organicznego węgla.
Innym istotnym projektem jest badanie nowych związków aktywnych biologicznie. W ramach projektu dr Sofi Gamy są badane kompleksy polifenoli – związków występujących w roślinach – z metalami, które mogą mieć potencjalne zastosowanie jako leki przeciwnowotworowe.
Mamy również zakończone projekty z chemii analitycznej, dotyczące np. obecności nanomateriałów w środowisku. W jednym z nich badano występowanie nanocząstek tlenku tytanu i cynku.
Warto także wspomnieć o projekcie prowadzonym przez profesor Gorodkiewicz, którego celem jest komercjalizacja nowego urządzenia diagnostycznego przeznaczonego dot szybkiego oznaczania markerów nowotworowych przy użyciu techniki SPR (powierzchniowego rezonansu plazmonowego).
M.B.: Jaka jest unikatowa tematyka badawcza realizowana na Wydziale?
J.K.: Jest to:
• Poszukiwanie nowych, proekologicznych metod oczyszczania ścieków i odcieków ze składowisk odpadów komunalnych z wykorzystaniem mikroorganizmów roślinnych.
• Opracowanie metod monitoringu nanocząstek TiO2, ZnO, Ag w środowisku.
• Opracowanie efektywnych procedur odzysku pierwiastków krytycznych.
• Projektowanie nowych procedur izolacji z próbek środowiskowych organicznych zanieczyszczeń oraz ich oznaczania.
• Poszukiwanie proekologicznych metod degradacji mikroplastików.
• Synteza i badanie właściwości fizykochemicznych innowacyjnych materiałów opartych na fulerenach i nanocząstkach węglowych.
• Bioelektrochemia błon komórkowych i membran półprzepuszczalnych oraz modelowanie procesów transportu w naturalnych błonach komórkowych, ciekłych modelach lipidowych oraz na powierzchni błon.
• Poszukiwanie nowych dróg syntez (prostszych, bardziej wydajnych, przyjaznych środowisku) związków aktywnych biologicznie.
• Synteza nowych materiałów o projektowanych właściwościach o potencjalnym zastosowaniu jako selektywne nośniki leków lub w diagnostyce medycznej.
M.B.: Czy badania prowadzone na Wydziale są interdyscyplinarne?
A.W.: Formalnie jesteśmy jednostką monodyscyplinarną, bo działamy w obrębie nauk chemicznych, ale współczesna nauka wymaga interdyscyplinarności. Współpracujemy z fizykami, biologami, uczelniami technicznymi i medycznymi.
Dzięki temu możemy badać nasze materiały i związki nie tylko pod kątem ich właściwości chemicznych, ale także sprawdzać ich zastosowania biologiczne i medyczne. Przykładowo, nowe syntetyzowane przez nas materiały mogą mieć właściwości antybakteryjne lub przeciwnowotworowe – to wymaga współpracy z biologami i lekarzami.
Interdyscyplinarność zwiększa również potencjał aplikacyjny naszych badań. Nasza współpraca z różnymi środowiskami sprawia, że możemy tworzyć innowacyjne rozwiązania z potencjałem komercjalizacyjnym.
M.B.: Ilu pracowników naukowych pracuje na Wydziale?
B.K.-S.: Obecnie mamy 51 etatów nauczycielskich. Z tego 50 osób pracuje na etatach badawczo-dydaktycznych, a jedna osoba jest zatrudniona na etacie dydaktycznym. Warto podkreślić, że choć jesteśmy stosunkowo niewielkim wydziałem, to możemy pochwalić się dużymi osiągnięciami naukowymi.
Troje naszych profesorów – prof. Krzysztof Winkler, prof. Beata Godlewska-Żyłkiewicz oraz prof. Joanna Karpińska – znalazło się w prestiżowym zestawieniu 2% najczęściej cytowanych naukowców na świecie. To dowód na to, że nasze badania mają znaczenie i są postrzegane jako wartościowe na arenie międzynarodowej.
M.B.: Jak wygląda proces umiędzynarodowienia na Wydziale?
A.P.: Aktywnie uczestniczymy w programie Erasmus+, który umożliwia zarówno naszym studentom, jak i pracownikom naukowym wymianę międzynarodową. Przyjmujemy zagranicznych studentów na praktyki oraz wymiany semestralne.
Nasi pracownicy również korzystają z możliwości wyjazdów, prowadząc zajęcia na uczelniach partnerskich. Dodatkowo uzyskaliśmy Europejski Certyfikat Kształcenia Chemii Eurobachelor i EuroMaster, co jest potwierdzeniem wysokiej jakości naszych programów nauczania.
Bierzemy także udział w międzynarodowych projektach badawczych, m.in. COST (Cooperation in Science and Technology), które umożliwiają współpracę tematyczną z naukowcami z całego świata. Dzięki temu nasze badania mają wymiar globalny i interdyscyplinarny.
Dodatkowo, w ramach umiędzynarodowienia, regularnie organizujemy szkolenia językowe dla kadry akademickiej. Często gościmy również stypendystów Fulbrighta, którzy prowadzą zajęcia zarówno dla studentów, jak i dla naszych pracowników.
M.B.: Współpraca z przemysłem i samorządami. Jak wygląda współpraca z otoczeniem społeczno-gospodarczym?
J.K.: Staramy się aktywnie współpracować z przemysłem oraz samorządami. Chemia jest obecna wszędzie, więc nasze badania mogą mieć szerokie zastosowanie. Organizujemy cykliczną ogólnopolską konferencję „Środowisko-Nauka-Odpowiedzialność”, skierowaną do przedsiębiorców i przedstawicieli samorządów, podczas której pokazujemy, w jaki sposób nasze badania mogą wspierać rozwój regionu.
Zależy nam na budowaniu świadomości, że nauka i biznes mogą współpracować z korzyścią dla obu stron. Staramy się także zapraszać przedstawicieli Urzędu Marszałkowskiego, aby pokazać, że nasz potencjał badawczy może wspierać województwo w realizacji strategii innowacyjnego rozwoju.
M.B.: Jaką rolę w rozwoju innowacji odgrywa samorząd?
J.K.: Wsparcie samorządu Województwa Podlaskiego może być kluczowe, ale samo w sobie nie wystarczy. Środowisko naukowe i biznesowe również musi dostrzec potrzebę współpracy. To właśnie tu zaczyna się cała „zabawa” – tworzenie efektywnych mechanizmów współpracy nie jest proste. Jeśli samorząd nie angażuje się w proces, rozwój innowacji jest znacznie trudniejszy.
Ktoś kiedyś wspominał mi o powstaniu klastra w rolnictwie na Podlasiu – „Dolina Rolnicza”. To inicjatywa utworzona przez samorząd, choć nie znam dokładnych szczegółów dotyczących jej działalności. Wydaje się, że skupia się głównie na aspektach ekonomicznych i prawnych, a niekoniecznie na prowadzeniu konkretnych badań naukowych czy wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań technologicznych. Niemniej jednak to dobry przykład tego, jak samorząd może inicjować współpracę w różnych sektorach.
Najlepiej jednak, gdy samo środowisko biznesowe dostrzega potrzebę integracji. Przykładem może być klaster przemysłowy Evluma, który obecnie ma status klastra kluczowego. Początkowo nosił nazwę Klaster Obróbki Metali, ale z czasem przekształcił się i uzyskał prestiżowy status. Była to jednak inicjatywa oddolna, zainicjowana przez przedsiębiorców. Pytanie, czy podobne działania przynoszą efekty, gdy są narzucane „z góry” – mam nadzieję, że tak, ale nie zawsze jest to gwarantowane.
M.B.: Potencjał przemysłu i tradycje technologiczne. Czy Polska ma potencjał w obszarze innowacji przemysłowych?
J.K.: Oczywiście! Polska ma silne tradycje przemysłowe, zwłaszcza w branży mechanicznej. Politechniki, w tym nasza, posiadają silne wydziały mechaniczne, które kształcą specjalistów na wysokim poziomie.
Przykładem firmy z naszego Regionu, która powstała na bazie dawnych spółdzielni mechanicznych, jest Pronar. To przedsiębiorstwo założone w latach 90., które dziś odnosi sukcesy w branży maszyn rolniczych. W regionie istniało kiedyś wiele zakładów przemysłowych produkujących nie tylko na rzecz rolnictwa, np. „Unitra-Lipsk” w Lipsku nad Biebrzą, Zakład Montażu Elementów Dyskretnych w Mońkach, Fabryka Przyrządów i Uchwytów „Bison-Bial” w Białymstoku. Część z nich upadło w latach 90, część została zrestrukturyzowana i działa dalej produkując i eksportując wyroby na cały świat.
Dziś na bazie dawnych tradycji powstają nowe przedsiębiorstwa, takie jak Pronar czy Samasz, które są już dużymi graczami na rynku. Pomimo upadku wielu firm w okresie transformacji, niektóre sektory przetrwały i nadal się rozwijają. To pokazuje, że mimo systemowych trudności wciąż mamy solidne fundamenty do rozwoju przemysłu.
M.B.: Czy naukowcy z Wydziału uczestniczą w międzynarodowych programach badawczych?
B.K.-S.: Tak, nasi pracownicy korzystają z różnych programów międzynarodowych, które umożliwiają współpracę i wymianę doświadczeń. Kiedyś popularny był program Sokrates, dziś jego miejsce zajęły inne inicjatywy, takie jak Erasmus+. Nasi naukowcy prowadzą badania w ramach różnych projektów finansowanych ze środków unijnych, a także biorą udział w globalnych sieciach badawczych, gdzie rozwiązujemy skomplikowane problemy analityczne i technologiczne.
Dzięki temu możemy pracować nad innowacjami, które mają znaczenie nie tylko na poziomie lokalnym, ale także w skali międzynarodowej.
M.B.: Jakie usługi Wydział oferuje dla gospodarki i biznesu?
A.P.: Jesteśmy otwarci na współpracę, oferujemy doradztwo oraz możliwość realizacji konkretnych projektów na zamówienie przedsiębiorstw.
Wiemy, że dla przedsiębiorców kluczowe są szybkie i konkretne rezultaty, co czasami stanowi wyzwanie, ponieważ badania naukowe wymagają czasu. Jednak mamy dobre doświadczenia we współpracy z biznesem – np. jeden z naszych doktorantów realizował grant dla młodych naukowców wspólnie z firmą Biofarm, badając możliwość chemicznej syntezy metabolitu witaminy D, 25-hydroksy witaminy D3, która wykazuje wyższą aktywność niż witamian D3.aktywności biologicznej.
Podejmowaliśmy także współpracę z Instytutem Ochrony Roślin, a niektórzy nasi pracownicy współpracują z firmami farmaceutycznymi, starając się przenieść wyniki badań laboratoryjnych do praktyki.
Nasza oferta usługowa jest następująca:
Centrum Syntezy i Analizy BioNanoTechno
Usługi:
• Obrazowanie powierzchni materiałów metodami mikroskopii optycznej i elektronowej
• Cięcie materiałów na plastry o grubości ok. 100 nm
• Analiza powierzchni właściwej, wielkości i dystrybucji porów metodą adsorpcji azotu (BET, BJH)
• Badania spektroskopowe FTIR/ATR i Ramana
• Analizy mikroskopowe powierzchni z oznaczeniem zawartości pierwiastkowej (SEM/EDX, TEM/EDX)
Aparatura:
• Transmisyjny mikroskop elektronowy (obrazowanie na poziomie atomowym)
• Skaningowy mikroskop elektronowy (obrazowanie na poziomie nm)
• Mikroskop optyczny 3D
• Sorbometr ASAP 2020 (analiza powierzchni właściwej i porowatości materiałów)
• Spektrometr fluorescencji rentgenowskiej
• Ultramikrotom (cięcie materiałów na plastry ~100 nm)
• Spektrometr Ramana z mikroskopem (linie wzbudzające 514 nm, 785 nm, możliwość mapowania powierzchni próbki)
• Spektrometr FT-IR (detektory LaDTGS i MCT, zakres 4000-400 cm⁻¹, przystawki ATR i DRIFT)
• Mikroskop FT-IR (detektory DLaTGS i MCT-A, zakres 7600-450 cm⁻¹, pomiar w trybie transmisyjnym i odbiciowym)
• Dyfraktometr rentgenowski (analiza monokryształów, związków małocząsteczkowych i proszków)
• Chromatograf żelowy GPC
• Analizator elementarny CHNS (węgiel, wodór, azot, siarka)
• Skaningowy kalorymetr różnicowy DSC
• Spektrometr UV-VIS-NIR (analiza absorpcyjna ciał stałych metodą odbiciową)
• Analizator temperatury topnienia
Kontakt:
• dr hab. Beata Kalska-Szostko, prof. UwB – e-mail: kalska@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8069
• prof. dr hab. Agnieszka Wilczewska – e-mail: agawilcz@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8037
________________________________________
Pracownia Chemii Środowiska
Usługi:
• Ocena jakości wód (BZT, ChZT, NT, PT i inne)
• Identyfikacja i oznaczanie związków organicznych w próbkach środowiskowych (woda, ścieki, odcieki)
• Analiza surowców zielarskich i kosmetycznych, olejków eterycznych, ekstraktów roślinnych (GC-MS)
• Badania starzeniowe i ocena fototrwałości barwników oraz substancji aktywnych w kosmetyce i medycynie
• Analiza czystości i zafałszowań napojów alkoholowych
Aparatura:
• Chromatograf gazowy sprzężony ze spektrometrem mas
• Symulator światła słonecznego do przyspieszonych badań starzeniowych
Kontakt:
• dr hab. Urszula Kotowska – e-mail: ukrajew@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8111
• mgr Róża Sawczuk – email: r.sawczuk@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8114
________________________________________
Katedra Chemii Organicznej
Usługi:
• Badania spektroskopowe UV-Vis-NIR
• Synteza i analiza polimerów otrzymywanych metodą polimeryzacji rodnikowej
• Synteza nowych monomerów winylowych
• Synteza i analiza nanocząstek tlenków żelaza z powłokami polimerowymi
• Badania termiczne polimerów (TGA, DSC)
• Badania spektroskopowe NMR
• Analiza układów koloidalnych (DLS – wielkość, kształt cząstek, stabilność, potencjał zeta)
• Analiza elementarna CHNS
• Badania fluorescencyjne (fluorescencja, wydajność kwantowa)
• Chromatografia żelowa
• Dializa – oczyszczanie roztworów koloidalnych
• Liofilizacja
• Analiza pH próbek o małej objętości
• Badanie temperatury topnienia
• Analiza czystości optycznej związków (metoda polarymetryczna)
Aparatura:
• Spektrometr UV-Vis-NIR
• Spektrometr NMR
• Zetasizer Advance (analizator potencjału elektrokinetycznego zeta)
Kontakt:
• prof. dr hab. Agnieszka Wilczewska – e-mail: agawilcz@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8037
________________________________________
Zakład Chemii Analitycznej
Usługi:
• Przygotowanie próbek do oznaczania metali technikami spektroanalitycznymi
• Oznaczanie metali szlachetnych, ciężkich i lantanowców (FAAS, ETAAS, HR CS AAS, ICP-MS)
• Charakterystyka nanocząstek metali techniką single particle ICP-MS
• Walidacja procedur badawczych
• Oznaczanie związków organicznych metodą UPLC
• Badanie aktywności przeciwutleniającej
Aparatura:
• Spektrometr ICP-MS Agilent 8800 ICP-QQQ
• Spektrometr absorpcji atomowej (AAS) Thermo Fisher Scientific iCE 3500
• Wysokorozdzielczy HR-CS AAS ContrAA 700
• Mineralizator mikrofalowy Milestone ETHOS LEAN
• UPLC Waters H-Class z detektorami PDA, fluorescencyjnym i chemiluminescencyjnym
Kontakt:
• prof. dr hab. Beata Godlewska-Zyłkiewicz – e-mail: bgodlew@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8257
• dr hab. Edyta Nalewajko-Sieliwoniuk – e-mail: e.nalewajko@uwb.edu.pl, tel. 85 745 7126
________________________________________
Pracownia Bioanalizy
Usługi:
• Oznaczanie biomarkerów różnych chorób za pomocą biosensorów SPRi
Aparatura:
• Biosensory SPRi
Kontakt:
• prof. dr hab. Ewa Gorodkiewicz – e-mail: ewka@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8063
________________________________________
Zakład Chemii Produktów Naturalnych
Usługi:
• Projektowanie, synteza i analiza związków organicznych
• Modyfikacja syntez na podstawie analiz literaturowo-patentowych
• Oczyszczanie i identyfikacja związków organicznych metodami spektroskopowymi
• Specjalistyczne konsultacje w zakresie chemii steroidów
Kontakt:
• dr hab. Agnieszka Wojtkielewicz, prof. UwB – e-mail: a.wojtkielewicz@uwb.edu.pl, tel. 85 738 8043
(fot. zasoby WCh UwB)